Sprzedaż udziałów w polskiej spółce z o.o. jest ważna wyłącznie wtedy, gdy umowa przeniesienia udziałów spełnia wymogi formalne Kodeksu spółek handlowych: w praktyce oznacza to notarialnie poświadczone podpisy, chyba że strony skorzystają z internetowego systemu S24. Kupujący jest następnie zobowiązany do zapłaty 1% podatku od czynności cywilnoprawnych (PCC), o zmianie należy zawiadomić spółkę, aby przeniesienie było skuteczne wobec niej, a zaktualizowaną listę wspólników trzeba złożyć do KRS (Krajowego Rejestru Sądowego).
Kto może sprzedać udziały i co należy sprawdzić na początku
Zanim uzgodnicie cenę, przeczytajcie umowę spółki. Może ona ograniczać zbywalność udziałów poprzez prawo pierwokupu, wymóg zgody spółki lub innych wspólników albo zakaz zbywania w określonym okresie (lock-up). Kodeks spółek handlowych dopuszcza takie ograniczenia i są one częste w spółkach z kilkoma wspólnikami.
Należy też potwierdzić, że sprzedający posiada udziały bez obciążeń. Sprawdźcie, czy nie są zastawione, nie stanowią współwłasności (na przykład w ramach małżeńskiej wspólności majątkowej) i nie są objęte egzekucją. Sprzedający, który nie może przenieść udziałów bez obciążeń, naraża kupującego na spór już po dokonaniu zapłaty.
Wreszcie trzeba jasno określić rodzaj transakcji. Zakup udziałów oznacza, że spółka trwa w niezmienionej postaci, wraz ze wszystkimi umowami, zobowiązaniami i historią podatkową. Zakup składników majątku przedsiębiorstwa albo nabycie gotowej spółki (tzw. spółki z półki) to odrębne transakcje o innym profilu ryzyka.
Forma umowy zbycia udziałów: notariusz lub S24
Kodeks wymaga, aby sprzedaż udziałów została zawarta w formie pisemnej z podpisami poświadczonymi notarialnie; w przeciwnym razie umowa jest nieważna. W wielu transakcjach stosuje się zamiast tego pełny akt notarialny. Jest to decyzja o charakterze handlowym, a nie wymóg prawny, ale bywa przydatna, gdy umowa zawiera rozbudowane gwarancje, odroczoną płatność lub inne indywidualnie negocjowane warunki.
Alternatywą jest system internetowy S24, dostępny wyłącznie dla spółek zarejestrowanych za jego pośrednictwem na podstawie wzorcowej umowy spółki. W takim przypadku przeniesienie udziałów można zawrzeć elektronicznie, posługując się kwalifikowanym podpisem elektronicznym lub profilem zaufanym. Zweryfikujcie u notariusza lub w sądzie rejestrowym, czy Wasza spółka spełnia te warunki, ponieważ możliwość skorzystania z S24 zależy od sposobu założenia spółki oraz od tego, czy jej umowa była później zmieniana.
Czynności korporacyjne: zgody, zawiadomienie spółki i lista wspólników
Przeniesienie udziałów może być skuteczne między stronami, a mimo to nie być jeszcze uznane przez spółkę. Zgodnie z Kodeksem nabycie udziałów wywołuje skutki wobec spółki dopiero po jej zawiadomieniu, z dołączeniem dowodu przeniesienia. Do tego czasu spółka może nadal traktować zbywcę jako wspólnika.
Następnie zarząd aktualizuje listę wspólników. Po reformie z 2022 r. lista jest składana do KRS, a odpowiedzialność za jej złożenie spoczywa na zarządzie. Aktualną procedurę i wysokość opłaty sprawdźcie na portalu KRS Ministerstwa Sprawiedliwości.
Zmiana wspólnika nie jest zmianą zarządu. Jeżeli nowy właściciel chce innych członków zarządu, wymaga to odrębnych uchwał wspólników, przyjęcia funkcji przez nowych członków oraz odrębnego wniosku do KRS.
Podatki od sprzedaży: PCC po stronie kupującego, podatek dochodowy po stronie sprzedającego
Kupujący płaci PCC w wysokości 1% wartości rynkowej udziałów, składając deklarację na formularzu PCC-3. Aktualny termin, formularze i dane do płatności znajdziecie na polskim portalu podatkowym (podatki.gov.pl); zweryfikujcie je przed podpisaniem umowy, ponieważ termin liczy się od dnia dokonania czynności. Gdy notariusz sporządza akt, często pobiera on również PCC, ale należy to potwierdzić, a nie zakładać.
Sprzedający jest opodatkowany od ewentualnego zysku odrębnie. Sprzedający będący osobą prawną rozlicza go w ramach podatku dochodowego od osób prawnych (CIT), osoba fizyczna – w ramach podatku dochodowego od osób fizycznych (PIT), co do zasady według liniowej stawki od zysków kapitałowych, zgodnie z informacjami polskiej administracji skarbowej. Polscy rezydenci podatkowi i nierezydenci są traktowani odmiennie, a umowa o unikaniu podwójnego opodatkowania może przyznawać prawo opodatkowania jednemu z państw lub obniżać podatek u źródła. To, które zasady znajdą zastosowanie, zależy od rezydencji sprzedającego i konkretnej umowy międzynarodowej.
Cenę należy ustalać z uwzględnieniem wartości rynkowej. Organ podatkowy może zakwestionować przeniesienie udziałów po cenie znacznie poniżej wartości rynkowej i odpowiednio zmienić wymiar PCC.
Szczególne sytuacje dotyczące zagranicznych kupujących i sprzedających
Zagraniczny wspólnik może sprzedać udziały bez przyjazdu do Polski, o ile podpisze je za pośrednictwem prawidłowo sporządzonego pełnomocnictwa. Zagraniczne pełnomocnictwo wymaga zazwyczaj apostille lub legalizacji, a notariusz będzie co do zasady wymagał tłumaczenia przysięgłego na język polski. Jeżeli któraś ze stron nie włada językiem polskim, przy podpisaniu zwykle potrzebny jest tłumacz przysięgły.
Kupujący może również potrzebować polskiego numeru identyfikacji podatkowej (NIP), aby złożyć deklarację PCC, w zależności od swojego statusu. Zapytajcie o to notariusza i urząd skarbowy odpowiednio wcześnie, zamiast odkrywać ten wymóg w dniu podpisania.
Po przeniesieniu udziałów należy zaktualizować dane o beneficjentach rzeczywistych w Centralnym Rejestrze Beneficjentów Rzeczywistych (CRBR). To CRBR określa obowiązek zgłoszenia i jego termin; niedopełnienie tego obowiązku może skutkować karami.
Kolejność działań krok po kroku i realistyczne koszty
- Badanie due diligence (opcjonalne, ale zdecydowanie zalecane): dokumenty korporacyjne, sytuacja podatkowa, zadłużenie i umowa spółki.
- Negocjacja umowy, w tym ceny, gwarancji i warunków płatności.
- Podpisanie przed notariuszem (obowiązkowa forma lub S24, jeżeli spółka się do tego kwalifikuje).
- Zapłata PCC i złożenie PCC-3 w ustawowym terminie.
- Zawiadomienie spółki o przeniesieniu udziałów.
- Złożenie zaktualizowanej listy wspólników do KRS.
- Aktualizacja CRBR, jeżeli zmienił się beneficjent rzeczywisty.
Na koszty składają się zazwyczaj taksa notarialna, PCC, opłata sądowa za wniosek do KRS oraz ewentualne tłumaczenia przysięgłe lub apostille. Taksa notarialna podlega regulacji w postaci stawek maksymalnych, ale jej łączna wysokość zależy od wartości transakcji i stopnia skomplikowania dokumentów, dlatego warto poprosić o wycenę, zamiast opierać się na ogólnych kwotach.
Typowe błędy, które opóźniają lub unieważniają przeniesienie udziałów
- Pomijanie klauzul o prawie pierwokupu lub zgodzie w umowie spółki. Przeniesienie dokonane bez wymaganej zgody może być bezskuteczne, a spółka ma prawo odmówić uznania kupującego.
- Zawarcie zwykłej umowy pisemnej bez notarialnie poświadczonych podpisów, co powoduje nieważność sprzedaży.
- Przekroczenie terminu zapłaty PCC lub zaniżenie ceny udziałów.
- Zapomnienie o zawiadomieniu spółki lub złożeniu listy wspólników.
- Pominięcie aktualizacji CRBR.
- Założenie, że sprzedaż udziałów powoduje także zmianę zarządu.
Przed podpisaniem warto zlecić notariuszowi lub doradcy sprawdzenie umowy i dokumentów korporacyjnych, szczególnie gdy umowa spółki zawiera ograniczenia zbywalności albo jedna ze stron przebywa za granicą. Consult Invest wspiera zagranicznych klientów w przenoszeniu udziałów, składaniu wniosków do KRS i związanych z tym procedurach dotyczących spółek w Polsce, a także może skoordynować te kroki tak, aby wymogi formalne i rejestracyjne zostały spełnione we właściwej kolejności.
Najczęściej zadawane pytania
Czy sprzedaż udziałów w polskiej spółce z o.o. musi być podpisana przed notariuszem?
Umowa musi mieć co najmniej notarialnie poświadczone podpisy, a wiele stron wybiera pełny akt notarialny. Wyjątkiem jest internetowa ścieżka S24 dla uprawnionych spółek. Zwykła umowa pisemna bez poświadczenia jest nieważna.
Ile podatku płaci się przy sprzedaży udziałów i kto go płaci?
Kupujący płaci 1% PCC od wartości rynkowej. Sprzedający odrębnie płaci CIT lub PIT od ewentualnego zysku, w zależności od swojego statusu, z uwzględnieniem zasad dotyczących rezydencji i umów międzynarodowych.
Czy po zakupie udziałów muszę coś złożyć do KRS?
Tak. Zarząd spółki składa do KRS zaktualizowaną listę wspólników. Kupujący powinien upewnić się, że spółka została zawiadomiona, aby było to możliwe.
Czy zagraniczny wspólnik może sprzedać udziały, nie będąc w Polsce?
Tak, za pomocą pełnomocnictwa spełniającego polskie wymogi notarialne, zwykle z apostille lub legalizacją oraz tłumaczeniem przysięgłym.
Co się stanie, jeżeli umowa spółki wymaga zgody, a nie została ona uzyskana?
Przeniesienie może być bezskuteczne, a spółka nie musi uznawać kupującego za wspólnika. Uzyskajcie zgodę w formie wymaganej przez umowę spółki przed podpisaniem i potwierdźcie skutki z notariuszem.
Niniejszy artykuł stanowi ogólną informację, a nie indywidualną poradę prawną ani podatkową. Przepisy, terminy i opłaty ulegają zmianom, dlatego przed podjęciem działań zweryfikujcie je w wymienionych źródłach oraz u wykwalifikowanego doradcy.
Źródła
Zdjęcie: Mikhail Nilov / Pexels